Als je te maken krijgt met iemand die twijfels heeft over vaccinatie en aarzelt om zich te laten vaccineren, is de natuurlijke neiging vaak om hem of haar koste wat kost te overtuigen door wetenschappelijk bewijs aan te voeren. Die aanpak is echter niet de meest effectieve manier om duidelijke informatie te geven, belemmeringen weg te nemen en een vertrouwensband in stand te houden zelfs als iemand het vaccin weigert.

Wat is vaccinatie-twijfel?

Allereerst is het belangrijk om goed te begrijpen wat er aan de hand is. Vaccinatietwijfel is uitstel van acceptatie of weigering van vaccins, ondanks dat ze beschikbaar en toegankelijk zijn in de gezondheidszorg. Het gaat hier niet om één vaststaand standpunt; het is eerder een complex spectrum van meningen, variërend van een vorm van terughoudende acceptatie tot stevig verzet, met daartussen een brede ‘grijze zone’ van onzekerheden waar professionals op kunnen inspelen (1). Hoewel het fenomeen niet nieuw is – er zijn al meldingen uit de tijd van de pokken …(2) – heeft het een bijzonder sterke opleving gekend met COVID-19 en de opkomst van sociale media (2,3). We hebben de facto te maken met een complex wereldwijd probleem (4,5) dat tientallen jaren van vooruitgang in gevaar kan brengen. Zonder vaccinatie bestaat het risico dat ernstige ziekten, die dankzij vaccinatie onder controle waren gebracht of zelfs waren uitgeroeid, weer de kop opsteken: pokken, polio, difterie … (6)

Volgens Sciensano geeft ongeveer een kwart van de bevolking in België aan op de een of andere manier te twijfelen over vaccinatie. Dat wordt beïnvloed door meerdere factoren, zoals opleidingsniveau, inkomen, sociaal isolement of migratieachtergrond. Uit die verschillende factoren blijkt dat er voor elke doelgroep een aangepaste aanpak en begeleiding moet worden ontwikkeld (7,8).

Onze rol als professional uit de welzijns- en gezondheidssector is niet om meteen een ‘ja’ te krijgen of een confrontatie van ideeën of meningen uit te lokken, maar om te informeren en tot nadenken aan te zetten. Daarvoor is het nodig om een goede diagnose te stellen door middel van een gesprek, samen te werken met alle betrokkenen, de juiste houding aan te nemen, in te gaan op angsten en ‘fake news’ aan te pakken.

Eerst een goede diagnose via een gesprek

Hoe iemand tegenover vaccinaties staat, wordt beïnvloed door verschillende factoren (9).

1. Meningen en gevoelens: hoe iemand de risico’s van de ziekte inschat, vertrouwen in de effectiviteit van vaccins, angst voor bijwerkingen.
2. Sociale processen: sociale normen (zoals steun van familie en religieuze leiders), aanbevelingen van zorgverleners, invloed van de media, opvattingen over gender en sociale rollen enz.
3. Motivatie: individuele inspiratie, gevoel van collectieve verantwoordelijkheid enz.
4. Praktische aspecten: beschikbaarheid, financiële en geografische toegankelijkheid, gebruiksgemak en kwaliteit van de dienstverlening, taalbarrières, administratieve procedures, beschikbare tijd enz.

In dit stadium is de gouden regel in de praktijk om mensen niet in een hokje te stoppen, maar juist te proberen – zonder oordeel – te achterhalen wat er achter hun twijfels schuilgaat. Vervolgens kan je een gesprek aangaan zonder in een confrontatie te vervallen en een vertrouwensband opbouwen die ook standhoudt als ze uiteindelijk nee zeggen. Lange wetenschappelijke uitleg over vaccins blijkt over het algemeen niet te werken.

Daarna: samenwerking tussen alle betrokkenen ondersteunen

Alle professionals uit de welzijns- en gezondheidssector hebben een rol te spelen en moeten ervoor zorgen dat ze op één lijn zitten (9–12).

• Vanuit de hoek van de welzijnswerkers hoor je vaak “We zijn niet opgeleid of toegerust om het onderwerp vaccinatie aan te kaarten”. Ook al zijn ze geen gezondheidswerkers of immunologen, toch zijn ze onmisbaar. Hun meerwaarde is dat ze de leefomgeving aandachtig en niet-oordelend observeren, sociale belemmeringen (huisvesting, werk, kinderopvang) signaleren, de toegang tot de nodige stappen faciliteren, betrouwbare informatie doorgeven en op een goede manier doorverwijzen. Deze rol betekent niet dat je op alle vragen of opmerkingen moet kunnen antwoorden. “Ik weet het niet, ik kijk het even na“ of doorverwijzen naar de juiste persoon kunnen goede reflexen zijn.
• Gezondheidsprofessionals kunnen op hun beurt zorgen voor een individuele klinische beoordeling, feitelijke uitleg geven over de indicaties en contra-indicaties van vaccins (ernstige allergieën, bijzondere situaties), directe medische aanbevelingen doen of de vaccinatie (of andere technische en wetenschappelijke handelingen) in alle veiligheid uitvoeren.

De juiste houding vinden: partnerschap in plaats van confrontatie

Luisteren naar twijfel betekent niet dat je onjuiste informatie bevestigt, maar dat je de emotie of bezorgdheid erkent die daaruit spreekt. De relatie moet worden opgebouwd zonder oordeel, spot of schuldgevoelens, want het doel van het gesprek is het in stand houden van de vertrouwensband.

Voor een vlot gesprek (10,13) kan je gebruikmaken van de OVBCL-methode, die in de onderstaande tabel wordt weergegeven:

Omgaan met angst en desinformatie aanpakken

Als er angst is voor bijwerkingen, is het belangrijk om te beseffen dat eerlijkheid en openheid je geloofwaardigheid versterken (12,14). Je kunt:

• De angst verduidelijken: vraag welke specifieke bijwerking iemand bang maakt.
• Geen valse belofte van ‘geen risico’s’ doen: erken in alle openheid dat vaccins, net als elk geneesmiddel, lichte bijwerkingen (koorts, vermoeidheid, lokale pijn) kunnen veroorzaken gedurende 24 tot 48 uur.
• De zeldzame risico’s nauwkeurig uitleggen: benadruk dat ernstige bijwerkingen (bv. anafylactische shock) medisch worden behandeld en uiterst zeldzaam blijven (ongeveer 1 geval per miljoen doses in België).
• Afwegen: vergelijk altijd de minimale risico’s van het vaccin met de werkelijke risico’s van de ziekte en de complicaties ervan.

Omgaan met geruchten en fake News

Om effectief met geruchten en fake news om te gaan, kunnen professionals het volgende doen (15):

1. Achterhaal de bron: vraag “Waar heb je deze informatie gezien en wat vind je er overtuigend aan?”
2. Corrigeer de feiten: breng een verifieerbaar feit uit een officiële bron aan.
3. Vermijd de valkuil van herhaling: herhaal het gerucht nooit, anders blijft het in het geheugen hangen; benadruk alleen de juiste feiten.
4. Vermijd paniekzaaierij: benaderingen die gebaseerd zijn op angst of minachting werken niet en zorgen er vaak juist voor dat mensen desinformatie nog meer gaan geloven.

Referenties:

1. MacDonald NE. Vaccine hesitancy: Definition, scope and determinants. Vaccine. 14 augustus 2015; WHO Recommendations Regarding Vaccine Hesitancy33(34):41614. https://doi:10.1016/j.vaccine.2015.04.036
2. Shen AK. Finding a way to address a wicked problem: vaccines, vaccination, and a shared understanding. Human Vaccines & Immunotherapeutics. 2019;16(5):1030‑ https://doi.org/10.1080/21645515.2019.1695458
3. Forton P. L’impact de la pandémie de COVID-19 sur l’hésitation des parents face à la vaccination infantile hors COVID-19. 2024. Beschikbaar op: https://hdl.handle.net/2078.2/37806
4. Health TLC& A. Vaccine hesitancy: a generation at risk. The Lancet Child & Adolescent Health. 1 mei 2019;3(5):281. https://doi:10.1016/S2352-4642(19)30092-6.
5. Reticencia a la vacunación: Un desafío creciente para los programas de inmunización. Beschikbaar op: https://www.who.int/news/item/18-08-2015-vaccine-hesitancy-a-growing-challenge-for-immunization-programmes
6. Dix ennemis que l’OMS devra affronter cette année. Beschikbaar op: https://www.who.int/fr/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019
7. Cavillot L, van Loenhout JAF, Devleesschauwer B, Wyndham-Thomas C, Van Oyen H, Ghattas J, et al. Sociodemographic and socioeconomic disparities in COVID-19 vaccine uptake in Belgium: a nationwide record linkage study. J Epidemiology Community Health. mars 2024;78(3):17683. https://doi.10.1136/jech-2023-220751
8. Hubin P, Van den Borre L, Braeye T, Cavillot L, Billuart M, Stouten V, et al. Area and individual level analyses of demographic and socio-economic disparities in COVID-19 vaccination uptake in Belgium. Vaccine: X. 2024;18. https://doi.org/10.1016/j.jvacx.2024.100496
9. Facteurs comportementaux et sociaux de la vaccination : outils et conseils pratiques pour parvenir à une adoption vaccinale élevée. Beschikbaar op: https://www.who.int/fr/publications/i/item/9789240049680
10. Communicating about vaccination with caregivers and patients: a communication training module for health workers. Beschikbaar op: https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2023-8926-48692-72363
11. Communication toolkit on immunisation: How to increase immunisation uptake. Beschikbaar op: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/communication-toolkit-immunisation-how-increase-immunisation-uptake
12. Pro VI. Vaccination-Info Pro. L’hésitation vaccinale. Beschikbaar op: https://professionnels.vaccination-info.be/pratiques-references/lhesitation-vaccinale/
13. Henrikson NB, Opel DJ, Grothaus L, Nelson J, Scrol A, Dunn J, et al. Physician Communication Training and Parental Vaccine Hesitancy: A Randomized Trial. Pediatrics. juli 2015;136(1):70–9. https://doi:10.1542/peds.2014-3199
14. Geoghegan S, O’Callaghan KP, Offit PA. Vaccine Safety: Myths and Misinformation. Frontiers in Microbiology. 17 maart 2020;11:372. https://doi.org/10.3389/fmicb.2020.00372
15. Whitehead HS, French CE, Caldwell DM, Letley L, Mounier-Jack S. A systematic review of communication interventions for countering vaccine misinformation. Vaccine. 27 jan. 2023;41(5):1018–34. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2022.12.059