“We draaien rondjes. Het voelt alsof we maar stukjes van een oplossing bieden zonder de situatie ooit echt op te lossen.”
Veel professionals in de welzijns- en gezondheidszorg herkennen zich wellicht in die woorden. Ze zijn symptomatisch voor situaties waarin onze interventiekaders tekortschieten, op de proef worden gesteld, situaties die we vaak als ‘complex’ bestempelen.
Maar wat bedoelen we eigenlijk precies met ‘complex’? En wat gaat er schuil achter die term die we overal horen?
De term ‘complexe situatie’ is enigszins misleidend. Hij suggereert namelijk dat er als tegenhanger ook ‘eenvoudige’ situaties bestaan: duidelijke, welomschreven vragen die slechts één aspect van het leven raken en snel aangepakt worden. Maar in elke levenssituatie zijn heel wat factoren verweven: economische, woongerelateerde, taalkundige en culturele factoren… Onze levens worden beïnvloed door tal van aspecten die samen een unieke realiteit vormen. De combinaties zijn eindeloos en brengen een even grote verscheidenheid aan mogelijke antwoorden met zich mee.
Naast die intrinsieke complexiteit speelt nog een ander fenomeen mee: de toenemende onzekerheid van bepaalde levenssituaties in de huidige Brusselse context. De hervorming van het asielrecht maakt tal van administratieve statuten fragiel, de druk op de huurmarkt bemoeilijkt de toegang tot fatsoenlijke huisvesting, de veranderingen in de werkloosheidswetgeving brengen bepaalde huishoudens in een kwetsbare positie. In de praktijk leiden die ontwikkelingen tot situaties die onstabieler, dringender en vaak moeilijker te begeleiden zijn. [1] In Brussel versterkt de toenemende onzekerheid de complexiteit van situaties en maakt ze die acuter en moeilijker te behandelen binnen onze interventiekaders.
Omgaan met complexiteit
Die dubbele vaststelling zet bepaalde klassieke modellen van psycho-medisch-sociale actie onder druk. Gefragmenteerde benaderingen, waarbij problemen afzonderlijk worden aangepakt, stoten hier op hun grenzen. Het wordt moeilijk, zo niet onmogelijk, om de antwoorden op te splitsen wanneer de problemen zo nauw met elkaar verweven zijn. Het is meer dan alleen een optelsom: ze versterken elkaar en zorgen voor situaties die nog moeilijker te doorgronden zijn. Situaties die maar zelden ‘in het juiste hokje’ passen.[2]
In die context dient zich geleidelijk een andere manier van denken over welzijns- en gezondheidsactie aan, met name in het Brusselse overheidsbeleid, zoals dat uit het Geïntegreerd Welzijns- en Gezondheidsplan voortvloeit. Die geïntegreerde aanpak is opgebouwd volgens een dubbele logica: enerzijds een generalistisch aanbod dat wordt gekenmerkt door een globale persoonsgerichte aanpak, anderzijds een gericht aanbod dat gerichte oplossingen biedt voor specifieke problemen. De uitdaging bestaat erin die twee benaderingen op elkaar af te stemmen om te komen tot een geïntegreerde welzijns- en gezondheidsorganisatie. Het is een gemeenschappelijke organisatie van generalistische en gerichte diensten en actoren met als doel de continuïteit van hulp, zorg en begeleiding van mensen te waarborgen, zodat zij zich hun leven lang in een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn kunnen bevinden of die toestand kunnen bereiken.
Die samenhang wordt elke dag een klein beetje meer opgebouwd: wanneer een medewerker uit de welzijnssector een gerichte dienst belt om een situatie te bespreken, wanneer een huisarts doorverwijst naar een vertrouwde partner of wanneer professionals samenkomen rond een situatie om hun interventies te coördineren. Ze krijgt ook vorm op gewestelijk niveau, waar verschillende actoren elkaar ontmoeten, elkaar leren kennen en leren samenwerken. Dat is wat we in nummer 2 van Zinneke aan de orde hebben gesteld aan de hand van het begrip verantwoordelijkheid voor de bevolking[3]: de opvatting dat professionals in eenzelfde gebied niet alleen verantwoordelijk zijn voor hun ‘dossiers’ of voor de mensen die zich tot hen wenden, maar ook een bredere verantwoordelijkheid delen ten opzichte van de mensen die in dat gebied wonen.
In dat verband moet een afstemming van een generalistische en gerichte benadering ook worden overwogen om preventie en buurtwerk te versterken, en niet alleen in het kader van curatieve zorg en/of individuele zorgtrajecten.
Generalistisch aanbod staat voor globale aanpak
Het generalistische aanbod wordt gekenmerkt door niet-gerichte zorg voor de gehele bevolking en biedt een holistische oplossing voor het overgrote deel van de welzijns- en gezondheidsbehoeften. Dit aanbod verenigt alle actoren uit de welzijns- en gezondheidssector die zo dicht mogelijk bij de leefomgeving globale oplossingen bieden voor problemen die zich voordoen.
Het neemt een centrale plaats in binnen de organisatie van het systeem: het voorziet in de meeste dagelijkse behoeften en is toegankelijker dan het gerichte aanbod.[4] Die toegankelijkheid moet echter worden genuanceerd. Het generalistische welzijns- en gezondheidsaanbod wordt geconfronteerd met een grote vraag en beperkte middelen en heeft het moeilijk om zijn rol volledig te vervullen, met name ten aanzien van zeer kwetsbare groepen. Daarom moet het, zoals we verderop zullen zien, noodzakelijkerwijs worden gekoppeld aan een laagdrempelig gericht aanbod.
Het generalistische welzijns- en gezondheidsaanbod is gebaseerd op een holistische visie op gezondheid, wat inhoudt dat rekening wordt gehouden met alle sociale en omgevingsfactoren die van invloed zijn op de gezondheidstoestand: de sociale gezondheidsdeterminanten. Kwaliteit van de woning, inkomensniveau, gezinssituatie enz. zijn elementen die onmisbaar zijn voor een goed begrip van de realiteit waarmee mensen te maken hebben. Zonder een bredere kijk lopen de interventies het risico dat ze hun nagestreefde effecten missen. Die aanpak veronderstelt een gedetailleerde kennis van de levenssituaties waarmee je te maken krijgt en dus een lokale benadering: professionals die de buurt kennen waar ze werken, de middelen, de uitdagingen, maar ook het bredere welzijns- en gezondheidsaanbod, zodat ze zo goed mogelijk kunnen doorverwijzen op basis van de individuele situatie.[5] In Brussel wordt die rol met name opgenomen door huisartsen, apotheken, sociale diensten en buurtverenigingen. Het aanbod vervult ook een preventieve functie en steunt op een gemeenschapsbenadering. Zo kan in een vroeg stadium worden ingegrepen door samen te werken met doelgroepen, gemeenschappen en buurten, en niet alleen wanneer individuele situaties al verslechterd zijn.
Gericht aanbod biedt gerichte oplossingen
Het gerichte aanbod focust daarentegen op specifieke aandoeningen of problemen en is gericht op bepaalde subgroepen van de bevolking. Het komt in actie wanneer de situatie meer diepgaande expertise vereist, waarbij specifieke tools, vaardigheden en voorzieningen worden ingezet. In de praktijk gaat het bijvoorbeeld om problemen rond geestelijke gezondheid, verslaving, een handicap of specifieke administratieve of sociale situaties.
Omdat die zorg gericht is op specifieke doelgroepen of behoeften, wordt ze doorgaans op een groter territoriaal niveau georganiseerd, zoals de zorgzones of het gewest. Zo kunnen voldoende begunstigden worden bediend en kan de efficiëntie worden gewaarborgd. Dat verschil in geografische schaal ten opzichte van het generalistische aanbod is een van de redenen die een afstemming tussen de twee aanbodtypes rechtvaardigt. Want als het gerichte aanbod niet wordt afgestemd op het generalistische welzijns- en gezondheidsaanbod, brengt het een risico met zich mee: namelijk dat er maatregelen worden genomen die geen aansluiting vinden bij de levensomstandigheden van mensen, of dat er onderbrekingen in de begeleiding ontstaan. In sommige gevallen kan dat het gevoel geven dat men ‘rondjes draait’: iemand die door een huisarts wordt behandeld, wordt doorverwezen naar een gerichte dienst zonder dat het contact wordt onderhouden, en keert vervolgens terug naar de huisarts wanneer de situatie weer verslechtert.
Trajecten in plaats van hokjes
Door te spreken van een ‘traject’ in plaats van ‘af te vinken hokjes’ kan je je eigen kijk op begeleiding veranderen. Wanneer iemand van de ene dienst naar de andere overstapt, gaat het niet zomaar om een opeenvolging van interventies, maar om de verschillende stappen van één en hetzelfde traject. Die manier van kijken vraagt om continuïteit: onderbrekingen vermijden, doorverwijzingen zonder opvolging beperken, situaties verminderen waarin mensen bij elke stap hun verhaal opnieuw moeten vertellen.
De trajecten bestaan uit heen-en-weer-bewegingen tussen generalistische en gerichte benaderingen. Die omkeerbaarheid is essentieel om een tunneleffect te voorkomen. Zo leidt het inschakelen van een gerichte dienst niet tot verlies van contact met de doelgroepen, of zelfs tot het verbreken van de band met de eerstelijnsactoren. Concreet gaat het om heel alledaagse handelingen: na een doorverwijzing opnieuw contact opnemen met de betrokken dienst, belangrijke informatie doorgeven om onderbreking te voorkomen, of de interventies rond één en dezelfde persoon coördineren. Die handelingen zijn soms onzichtbaar, maar onmisbaar om ervoor te zorgen dat het traject op de lange termijn standhoudt.
Vanuit dat perspectief beperkt de rol van professionals in de welzijns- en gezondheidszorg zich niet langer tot doorverwijzen Ze kunnen als brugfiguur fungeren. Zichzelf zien als schakels in een breder welzijns- en gezondheidssysteem waarin twee complementaire benaderingen op elkaar aansluiten, twee aspecten van hetzelfde systeem die verbonden zijn door een gedeelde verantwoordelijkheid.
Die visie heeft niet alleen gevolgen voor de organisatie van het welzijns- en gezondheidsnetwerk, maar heeft ook duidelijk invloed op de begunstigden. De continuïteit van het traject zorgt ervoor dat ze niet van de ene dienst naar de andere worden gestuurd zonder dat de informatie wordt opgevolgd. Ze moeten niet telkens weer hetzelfde verhaal herhalen, met het gevoel dat ze helemaal opnieuw moeten beginnen. Het draagt ook bij aan het verminderen van sociale ongelijkheid – die nog duidelijker tot uiting komt in de toegang tot gerichte zorg.
Hier komt het eerder genoemde begrip ‘verantwoordelijkheid voor de bevolking’ volledig tot zijn recht: de actoren binnen een bepaald gebied dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor alle mensen die daar wonen, en niet alleen voor degenen die spontaan een beroep doen op hun diensten. Met andere woorden: naast individuele zorg is de geïntegreerde aanpak gericht op een globale verbetering van de gezondheid en het welzijn van de bevolking binnen een bepaald gebied.
Toch komt die verantwoordelijkheid niet vanzelf. Zoals in de inleiding al werd vermeld, ontstaat ze via concrete banden tussen professionals, op de schaal van een grondgebied. Zo kunnen we afstappen van een fragmentarische aanpak en in de praktijk meer samenhangende trajecten ondersteunen. In die zin zorgt de geïntegreerde aanpak voor meer horizontaliteit en coördinatie binnen een systeem dat nog grotendeels verticaal is gestructureerd. Zo kunnen begeleidingstrajecten worden opgezet die flexibeler en beter op elkaar zijn afgestemd.
De noodzaak om het generalistische en het gerichte aanbod op elkaar af te stemmen kan in bepaalde werkgebieden heel concreet worden geïllustreerd.
Vanaf het moment dat iemand het traject instapt, rijst de vraag van de toegang tot het systeem. Hoewel het generalistische aanbod in principe voor iedereen toegankelijk zou moeten zijn, sluit het nog steeds – al dan niet expliciet – bepaalde mensen uit vanwege toelatingscriteria of werkwijzen die slecht zijn afgestemd op zeer kwetsbare levenssituaties. Om de problematiek van het onthaal van kwetsbare doelgroepen in de generalistische eerstelijnszorg op te vangen, hebben organisaties in de zogenaamde ‘laagdrempelige’ sector specifieke benaderingen, vaardigheden en interventiemethodes ontwikkeld die zijn afgestemd op die doelgroep.
De zogenaamde ‘laagdrempelige’ voorzieningen zijn specifiek bedoeld voor doelgroepen die het verst afstaan van de reguliere voorzieningen (daklozen, drugsgebruikers, sekswerkers, mensen zonder papieren enz.). Om die doelgroepen te bereiken, hebben de organisaties specifieke vaardigheden en werkwijzen ontwikkeld, zoals outreach, waarbij mensen in hun eigen leefomgeving worden opgezocht.
De uitdaging is echter niet om die situaties alleen aan de laagdrempelige sector over te laten, maar om een samenhang te creëren: de expertise van de laagdrempelige sector erkennen en tegelijkertijd de generalistische voorzieningen hun eigen toegangsdrempels geleidelijk laten verlagen. Toegankelijkheid is dus een gedeelde verantwoordelijkheid binnen de welzijns- en gezondheidssector.[6]
De uitdagingen op het gebied van geestelijke gezondheid spelen een rol in de hele welzijns- en gezondheidssector. Op het terrein wordt met psychische klachten zelden meteen aangeklopt bij gerichte voorzieningen. Ze komen aan het licht tijdens een medische raadpleging, sociale begeleiding, een administratieve afspraak of bij het regelen van zaken op het gebied van huisvesting of werk. De generalistische sector is dan ook vaak het eerste aanspreekpunt. Ze speelt een centrale rol om psychische klachten op te sporen, een luisterend oor en eerste hulp te bieden.
De afgelopen jaren is de expertise in de eerstelijnszorg toegenomen, met name dankzij de inzet van eerstelijnspsychologen en uitgebreidere samenwerking tussen professionals. Door ELP’s te integreren in praktijkomgevingen (praktijken, verenigingen, diensten) of samen te werken met mobiele teams is er aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de begeleiding van mensen. Tegelijkertijd voelen generalistische actoren zich niet altijd voldoende gesteund om deze sleutelrol volledig op zich te nemen. Er blijft behoefte bestaan aan bijscholing, overleg en ondersteuning, zowel om de ernst van situaties goed in te schatten als om te weten hoe en wanneer er moet worden ingegrepen. Bovendien kunnen de soms beperkte toegankelijkheid van gespecialiseerde diensten voor geestelijke gezondheid, de wachttijden en een soms moeizame samenwerking de doorverwijzing en gezamenlijke opvolging van situaties bemoeilijken.
Tegelijkertijd is het gerichte netwerk overbelast. Dat blijkt onder meer uit de wachttijden voor een eerste afspraak bij een psycholoog en de moeilijkheden bij het aanwerven van psychiaters, met name in de ambulante zorg.
Het risico van die situatie is tweeledig. Bij gebrek aan beschikbare verwijzingsmogelijkheden blijven bepaalde situaties ‘hangen’ in de generalistische sector, met het risico dat zorgverleners overbelast raken en er onvoldoende antwoorden worden gegeven. Anderen worden herhaaldelijk doorverwezen, zonder echte continuïteit, omdat de doorverwijzingen niet effectief of slecht gecoördineerd zijn.
Gedurende het hele traject worden ook herhaaldelijk vragen over het levenseinde geuit. Palliatieve zorg kan al in een vroeg stadium worden ingezet, vanaf het moment dat iemand te maken krijgt met een chronische en ongeneeslijke ziekte; deze zorg beperkt zich dus niet tot de laatste levensfase. Ook hier geldt dat die uitdagingen niet alleen de gerichte teams aangaan; ze raken de hele welzijns- en gezondheidssector. Palliatieve zorg kan alleen worden verleend als die zorg stevig verankerd is in het dagelijks leven van mensen. Voor thuiszorg (voor zover dat mogelijk en gewenst is), ondersteuning van naasten en sociale of administratieve begeleiding zijn mensen grotendeels afhankelijk van lokale hulpverleners. Zij zijn het vaak die voor continuïteit zorgen, die veel verder reikt dan de momenten van gerichte interventie die er vanwege medische situaties kunnen zijn. Het bespreken van die vragen en uitdagingen binnen een algemeen kader, zelfs op een eenvoudige manier, is op zich al een vorm van begeleiding. Dat veronderstelt echter dat de betrokken professionals zich bevoegd voelen en dus beschikken over gezamenlijke fora om van gedachten te wisselen, zich bij te scholen en zich de nodige vaardigheden eigen te maken.
Al die voorbeelden tonen de beperkingen van een strikt sectorale aanpak. De uitdaging is eerder om een gedeelde zorgaanpak mogelijk te maken: een generalistische sector die zich bevoegd voelt om een deel van de situaties op te vangen en te begeleiden, en een gerichte sector die kan worden ingeschakeld wanneer dat nodig is, zonder onderbreking in het traject.
Concreet betekent dat dat de banden tussen actoren moeten worden aangehaald: ze moeten elkaar beter leren kennen, vlot van gedachten kunnen wisselen over bepaalde situaties en gemeenschappelijke referentiepunten ontwikkelen. Het zijn vaak die banden die ervoor zorgen dat er geen onderbrekingen ontstaan.
Samenwerking structureel maken
Om zo goed mogelijk in te spelen op de complexiteit van de situaties en de toenemende kwetsbaarheid, is niet alleen het welzijns- en gezondheidsaanbod van belang. Hoewel het versterken van bepaalde voorzieningen noodzakelijk blijft, met name in overbelaste sectoren zoals de geestelijke gezondheidszorg, zijn er nu al mogelijkheden voor verbetering in de organisatie van het systeem zelf. Want de kwaliteit daarvan hangt niet alleen af van de verscheidenheid aan beschikbare diensten, maar ook van de manier waarop ze op elkaar zijn afgestemd. De afstemming tussen generalistische en gerichte benaderingen is dus een onmisbare voorwaarde om de continuïteit van de begeleiding te waarborgen. Maar die afstemming mag niet alleen steunen op de individuele inzet van professionals, die al zwaar onder druk staan door steeds moeilijkere arbeidsomstandigheden. Ze veronderstelt en vraagt om structurele kaders: overlegfora, verbindingsfuncties, territoriale dynamiek en erkenning van netwerken. Ze vraagt ook om krachtige tools die nog op zich laten wachten, in het bijzonder op het gebied van gegevensuitwisseling (een veilig kader waarborgen en tegelijkertijd de communicatie bevorderen tussen alle partijen die een therapeutische band hebben met een begunstigde, een essentiële schakel in de samenwerking).
Vaak komen de beperkingen voort uit het kader en de organisatie van het systeem, niet uit de mensen die er deel van uitmaken. Misschien is het daarom tijd om van perspectief te veranderen en onze oorspronkelijke vraag opnieuw te bekijken: het probleem ligt waarschijnlijk minder in de complexiteit van de situaties dan in de organisatie van onze reacties, die maar al te vaak niet goed aansluit bij die complexiteit.
[1] https://www.vivalis.brussels/nl/publicatie/welzijnsbarometer-2025
[2] https://www.le-forum.org/news/114/7/Les-incasables-le-documentaire-
[3] Zinneke nr. 2, herfst-winter 2024, blz. 13-19: ‘Naar de kern van verantwoordelijkheid voor de bevolking’
[4] https://www.gezondbelgie.be/nl/performantie-van-het-belgische-gezondheidssysteem/billijkheid-en-ongelijkheden.
[5] Zie Zinneke nr. 3, lente-zomer 2025, blz. 14-19: ‘De buurt, de basis van de nieuwe welzijns- en gezondheidsorganisatie’
[6] Voor meer informatie over de 0,5-lijn en -functie, zie Vignes, M., & Roland, M. (2022, 30 april). Ligne et fonction 0,5 dans l’organisation social/santé à Bruxelles : Points de repère (Analyse #2022-02). Brusano