Wat is ouderenmis(be)handeling? In welke verschillende vormen kan het voorkomen? Welke initiatieven kunnen helpen om dit fenomeen beter te doorgronden, te voorkomen en maatregelen te nemen om het te bestrijden? Hoe kunnen we het bewustzijn rond mis(be)handeling van LGBTQIA+-ouderen vergroten? Welke meer inclusieve praktijken kunnen een inspiratiebron vormen voor professionals uit de welzijns- en gezondheidssector die hiermee te maken krijgen?

Deze vragen stonden centraal tijdens de workshop ‘Sleutels voor een inclusieve zorg’, die gezamenlijk werd georganiseerd door Brusano en BruZEL en waar vertegenwoordigers van Infor-Homes-Info en RainbowAmbassadors het woord voerden.

Inzicht in ouderenmis(be)handeling: enkele definities

Leeftijdsdiscriminatie is discriminatie op grond van leeftijd, in navolging van wat is bepaald in de antidiscriminatiewetgeving (ras, geslacht, handicap, seksuele geaardheid, burgerlijke staat enz.) van 2007. Leeftijdsdiscriminatie wordt gekenmerkt door drie aspecten: stereotypen (de manier waarop men tegen leeftijd aankijkt); vooroordelen (wat leeftijd oproept); en discriminatie (de manier waarop men zich gedraagt). Leeftijdsdiscriminatie kan leiden tot mishandeling, vaak op indirecte en onbewuste wijze, door zowel professionals uit de welzijns- en gezondheidssector als naasten.

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) bestaat ouderenmis(be)handeling in: “Een eenmalige of herhaalde handeling, of het uitblijven van passende interventie, in het kader van een relatie die wordt geacht een vertrouwensrelatie te zijn, die leidt tot lichamelijk letsel of psychisch leed bij de oudere die er het slachtoffer van is. Dit type geweld vormt een schending van de mensenrechten en omvat:  fysiek, seksueel, psychologisch of moreel geweld; materieel en financieel misbruik; verwaarlozing, gebrek aan zorg; ernstige aantasting van de waardigheid en gebrek aan respect.”

Enkele cijfers over ouderenmis(be)handeling (gegevens uit het jaarverslag van Infor-Homes-Info 2025)

• In 2025 heeft Infor-Homes-Info in Brussel 335 dossiers inzake mishandeling geopend, wat heeft geleid tot 997 vervolgacties (voorlichting, ontmoetingen, begeleiding bij het denkproces, netwerken, hulpmiddelen enz.).

• Type mis(be)handeling in een instelling: 51% institutionele mis(be)handeling (tekortkomingen in de interne communicatie onder het personeel, niet doorgeven van berichten, smakeloos eten, te vroeg naar bed sturen, oneigenlijk gebruik van incontinentiemateriaal enz.); 20% ontoereikende zorg; 9% financiële malversaties.

• Type mis(be)handeling thuis: 28% psychische mis(be)handeling; 25% financiële malversaties; 21% moeilijke samenwoning.

De situatie van LGBTQIA+-ouderen vertoont enkele bijzondere kenmerken, te beginnen met het feit dat zij onzichtbaar worden gemaakt, terwijl deze groep 10% van de bevolking uitmaakt. Wanneer bekend is dat iemand tot de LGBTQIA+-gemeenschap behoort, worden deze personen het slachtoffer van mis(be)handeling die vaak subtiel is maar kan escaleren tot pesterijen en verbaal geweld. Daarom wordt deze identiteit geheim gehouden om zich tegen geweld te beschermen.

Enkele inclusieve praktijken met betrekking tot ouderenmis(be)handeling

Algemeen:

• erover praten: intern, middelen in kaart brengen, een beroep doen op derden;

• een diagnose stellen, waarbij een holistische/algemene benadering van de persoon centraal staat;

• netwerken;

• de eigen grenzen en die van de organisatie herkennen.

Het is niet eenvoudig om hulp te vragen; daarom is het belangrijk dat personen zich bewust zijn van de obstakels daarvoor: angst voor gevolgen, machteloosheid, schaamte, afhankelijkheid, taalbarrières, een beperkt sociaal netwerk, schuldgevoelens.

Daarnaast is het belangrijk om de factoren die bepalend zijn voor de situatie in kaart te brengen en te onderscheiden:

• risicofactoren (gezondheidsproblemen, verlies, rouw, familieconflicten, armoede enz.) en

• beschermende factoren (kwaliteit van relaties, assertiviteit, zelfstandigheid, toegang tot informatie enz.).

Voor oudere LGBTQIA+-personen zijn er specifieke hefbomen:

• opleiding en bewustmaking van het volledige personeel (rust- en verzorgingstehuizen, thuiszorgverleners enz.): verplegend personeel, administratief personeel, onthaalpersoneel, schoonmaakpersoneel enz.;

• wanneer een situatie gevoelig wordt en het moeilijk is om er binnen een team over te praten, bestaan er verschillende mogelijke hefbomen: verzoek om opleiding, supervisie, praatgroepen, een beroep doen op externe actoren enz.;

• in de informatiedragers aangeven dat de instelling openstaat voor inclusie;

• in brochures en diverse communicatiemiddelen de voorkeur geven aan de term ‘partner’ (die de nadruk legt op de begrippen gelijkheid en moderniteit binnen het koppel en geen verwijzing inhoudt naar de seksuele geaardheid, het geslacht of de huwelijkse staat van de betrokkenen) in plaats van ‘echtgenoot/echtgenote’;

• de vertrouwelijkheid van de informatie waarborgen;

• een gedragscode opstellen;

• een referent(e) op het gebied van diversiteit binnen de organisatie aanwijzen;

• samenwerkingsverbanden aangaan met verenigingen die op dit gebied actief zijn, waaronder RainbowAmbassadors.

Aandachtspunten met betrekking tot culturele en artistieke middelen

Tijdens de discussies in kleine groepen (in aanwezigheid van de sprekers) konden verschillende concrete situaties aan bod komen en werd in het bijzonder de nadruk gelegd op een aantal inclusieve praktijken, met name de belangrijke rol die culturele en artistieke middelen (toneelstukken, stripromans, fototentoonstellingen, series, films enz.) spelen op het vlak van bewustmaking en bevordering van een meer open en inclusieve cultuur ten aanzien van ouderen en oudere LGBTQIA+-personen.

Enkele bronnen en hulpmiddelen

• Infor-Homes-Info: Brussels Meldpunt OMB, een speciale hulplijn voor ouderenmis(be)handeling in Brussel: 02 223 13 43; ecouteseniors@inforhomesasbl.be; https://inforhomesasbl.be/nl/

• RainbowAmbassadors: https://rainbow-ambassadors.be/nl/

• Operatie Alert: https://operatiealert.be/

• Agismomètre: een barometer die ouderen helpt om vormen van leeftijdsdiscriminatie te herkennen. Deze tool is ontwikkeld door verschillende organisaties, waaronder de vereniging Droits Devant. Hij is gratis, beschikbaar in het Frans en sinds juni 2026 online:  https://www.agismometre.be/

• Brussels Ouderenplatform: publicatie ‘Wonen, mij een zorg’ https://www.bop.brussels/nl/news/257/wonen-mij-een-zorg