Goed om te weten

Het gebruik van psychoactieve stoffen komt bij vrijwel de gehele bevolking voor en neemt verschillende vormen aan, afhankelijk van de middelen, de context en de levensloop. Het gebruik is heel divers, verandert in de loop van de tijd, en leidt niet altijd tot verslaving. In het Brussels Gewest zorgen de grote sociale ongelijkheden, de diversiteit van de doelgroepen en de concentratie van kwetsbare situaties ervoor dat bepaalde risico’s toenemen. Om beschermende factoren tegen deze risico’s te ontwikkelen of versterken, is dan ook een brede, gecoördineerde aanpak nodig die is afgestemd op de lokale realiteit.

Om deze uitdaging aan te gaan, past de begeleiding van mensen rond drugsgebruik in een geheel van interventies waarbij preventie en gezondheidsbevordering, risicobeperking en zorg met elkaar worden gecombineerd. Die benaderingen vullen elkaar aan: ze spelen in op verschillende situaties, behoeften en momenten in het levenstraject van mensen. Deze Preventie-info focust op preventie en risicobeperking.

Preventie is een brede aanpak die erop gericht is alle mensen en gemeenschappen handvatten te geven om hun omgeving te verbeteren, niet door middelen simpelweg te verbieden, maar door hun te leren weloverwogen keuzes te maken, hun psychosociale vaardigheden te versterken en mogelijke risico’s en schade te beperken. Preventie past in een op gezondheidsbevordering gestoelde aanpak die erop gericht is sociale banden te versterken (pesterijen tegengaan, gevoel van verbondenheid versterken, …) en een gastvrije, veilige en niet-stigmatiserende omgeving te creëren, zowel op institutioneel als op menselijk vlak. Scholen, welzijns- en gezondheidsdiensten, jeugdhuizen, opvangcentra en openbare ruimtes zijn allemaal omgevingen waarin dit kan worden opgebouwd. In tegenstelling tot risicobeperking is preventie bedoeld voor iedereen, ongeacht of er sprake is van middelengebruik.

In België wordt risicobeperking in de interfederale strategie rond verslavingen erkend als een van de pijlers van het overheidsbeleid. Deze benadering is vanaf de jaren 1980 in Europa ontwikkeld, met name in de context van de hiv-epidemie. Ze streeft ernaar de gezondheids-, psychologische en sociale gevolgen van het gebruik van psychoactieve middelen — of deze nu legaal (alcohol, geneesmiddelen, …) of illegaal zijn — te voorkomen of te beperken. Risicobeperking richt zich tot alle drugsgebruikers, of ze verslaafd zijn of niet. Het gaat niet om stoppen met gebruiken of om een plan om af te kicken. De aanpak gaat ervan uit dat elk verminderd risico een voordeel is, zelfs als je blijft gebruiken. Deze aanpak maakt het mogelijk om contact te houden met mensen, hun zelfredzaamheid te versterken en de toegang tot zorg, huisvesting, sociale rechten of andere vormen van begeleiding te bevorderen.

Sociale ongelijkheden op gezondheidsgebied en prioritaire doelgroepen

Middelengebruik en de daarmee samenhangende schade (op gezondheids-, psychologisch en sociaal vlak) worden sterk beïnvloed door de sociale gezondheidsdeterminanten, zoals levensomstandigheden, economische middelen, discriminatie of toegang tot gezondheidszorg. Bepaalde bevolkingsgroepen, met name mensen in bestaansonzekerheid, daklozen, gedetineerden of ex-gedetineerden, mensen met een psychische aandoening, migranten, sekswerkers, bepaalde jongeren en gender- en seksuele minderheden, lopen een groter risico op deze schade.

Specifieke risico’s bij drugsgebruik: chemische onderwerping en chemische kwetsbaarheid

Chemische onderwerping betekent dat iemand zonder zijn of haar medeweten of onder dwang een psychoactieve stof toegediend krijgt, met als doel zijn of haar waakzaamheid of vermogen om toestemming te geven te verminderen, vooral om een aanranding te plegen. Chemische kwetsbaarheid houdt in dat iemand vrijwillig stoffen gebruikt die de blootstelling aan risico’s zoals geweld, ongevallen of seks zonder wederzijdse instemming vergroten.
Bij seksueel geweld worden deze misdrijven vooral door mannen tegen vrouwen gepleegd.

Toegang tot hulpbronnen en zorg bevorderen

Bepaalde regelingen op het gebied van preventie, risicobeperking en zorg zijn toegankelijker gemaakt:

• Substitutiebehandelingen (methadon, buprenorfine) worden onder bepaalde voorwaarden vergoed door de verplichte ziekteverzekering.
• Steriel injectie- en/of inhalatiemateriaal is gratis verkrijgbaar bij 11 ruilpunten in het Brussels Gewest en als Sterifix-kit voor € 0,50 in bepaalde apotheken. DAMSI² – Modus Vivendi
• De analyse van psychotrope middelen of TRIP (Testing Rapide et Itinérant de Psychotropes) is gratis en anoniem beschikbaar bij de vereniging Modus Vivendi of in de risicobeperkende gebruiksruimtes. TRIP – Modus Vivendi
• Door een arts voorgeschreven screenings (hiv, hepatitis, soa’s, enz.) worden vergoed volgens de gebruikelijke regels van de ziekteverzekering, met een tegemoetkoming van het ziekenfonds. Gratis en/of anonieme tests zijn mogelijk in hiv-/soa-referentiecentra, centra voor gezinsplanning en gespecialiseerde verenigingen. Op te merken valt dat screening nuttig is bij seksueel risicogedrag en bij bepaalde manieren van drugsgebruik. Soa test – Wanneer en waar testen op soa’s?

Aandachtspunten voor professionals

• Houd rekening met de volledige levenssituatie: Middelengebruik gebeurt vaak in een context van bestaansonzekerheid, geweld, isolement of psychische problemen. Als je iets aan het drugsgebruik wilt doen, moet je ook zorgen dat de betrokkene toegang heeft tot rechten, huisvesting, zorg en sociale voorzieningen
• Neem een niet-oordelende houding aan: Een persoon is meer dan alleen zijn of haar drugsgebruik. Door te luisteren en respect te tonen, bouw je vertrouwen op en houd je de band in stand, wat fundamenteel is om te voorkomen dat de problemen erger worden. Daarom mag drugsgebruik geen reden zijn om iemand uit te sluiten van algemene dienstverlening.
• Benadruk de eigen kracht van mensen: Risicobeperking en preventie bouw je samen met de betrokkene op door veranderingen te ondersteunen die hij of zij mogelijk acht, hoe klein die ook zijn. Elke stap kan helpen om de risico’s te verminderen: een andere toedieningsmethode gebruiken, bepaalde combinaties van middelen vermijden, de gebruiksomstandigheden beter aanpakken, de persoon beter begeleiden in zijn of haar doelen voor meer welzijn (sociale contacten, huisvesting, lichamelijke gezondheid, …) of zijn of haar persoonlijke kracht versterken.
• Doe aan netwerken: Situaties waarin middelen worden gebruikt, kunnen complex zijn en vereisen daarom een multidisciplinaire aanpak. In het Brussels Gewest zijn er talrijke gespecialiseerde diensten die eerstelijnswerkers kunnen ondersteunen. Door in een netwerk te werken, kan je een meer samenhangende begeleiding bieden die is afgestemd op de behoeften.
• Volg opleidingen en win informatie in: Vaardigheden ontwikkelen op het gebied van niet-oordelend luisteren, herkennen van risicofactoren en reeds beschikbare hulpbronnen, kennis verwerven over effectieve benaderingen en strategieën voor gezondheidsbevordering, enz…