Dit thematisch dossier bevat een breed scala aan middelen, lokaal aangepast om zo dicht mogelijk bij uw werkomstandigheden te staan.

U vindt er een grote verscheidenheid aan materialen voor opleiding, informatie en begeleiding, systematisch gerangschikt in thematische rubrieken.

Heeft u inhoud om met ons te delen?
Beschikt u over hulpmiddelen of bronnen in verband met het thema die niet in dit document zijn opgenomen?
Neem gerust contact met ons op!

Infecties met het humaan papillomavirus (HPV) zijn vandaag een van de meest voorkomende seksueel overdraagbare aandoeningen. Deze virussen infecteren de huid en slijmvliezen en kunnen de inwendige en uitwendige geslachtsorganen, anus, mond, keel en bepaalde delen van de huid aantasten. HPV komt voor bij alle seksueel actieve mensen, ongeacht gender, geslacht of seksuele geaardheid. Naar schatting krijgt 80% van de seksueel actieve bevolking in hun leven te maken met HPV, met een bijzonder hoge prevalentie tussen 15 en 24 jaar. In de overgrote meerderheid van de gevallen (≈ 90%) is de infectie van voorbijgaande aard en verdwijnt ze spontaan binnen één tot twee jaar dankzij natuurlijke immuniteit.

Twee soorten letsels

De zogenaamde ‘laagrisico’-HPV’s zijn vooral verantwoordelijk voor goedaardige letsels, zoals genitale wratjes (condylomen). Deze wratjes zijn zeer besmettelijk, maar niet kankerverwekkend. Toch hebben ze een aanzienlijke psychologische, sociale en seksuele impact.

Daarentegen worden een vijftiental HPV-types als ‘hoogrisico’ beschouwd omdat ze precancereuze letsels kunnen veroorzaken. Die kunnen zonder screening en adequate behandeling uitgroeien tot kwaadaardige letsels, met name baarmoederhalskanker, anuskanker, peniskanker, vulvakanker of mond- en keelholtekanker.

Baarmoederhalskanker

Baarmoederhalskanker is nu wereldwijd de vierde meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Het is echter één van de kankervormen die het best te voorkomen is met een doeltreffende combinatie van preventiemaatregelen. Toch leidt baarmoederhalskanker nog altijd tot een aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. In België was deze kankervorm in 2021 verantwoordelijk voor 164 sterfgevallen. In 2023 werden 53 nieuwe gevallen geregistreerd in het Brussels gewest, waarvan 38 bij vrouwen tussen 25 en 64 jaar.

Gecombineerde preventie: vaccinatie, screening en risicobeperking

HPV-vaccinatie, ongeacht gender!

Vaccinatie is de meest effectieve primaire preventie tegen genitale wratjes en HPV-gerelateerde kankers. De Hoge Gezondheidsraad raadt vaccinatie aan voor meisjes en jongens van 9 tot 14 jaar, gevolgd door een inhaalvaccinatie tot 26 jaar. Hoe vroeger de vaccinatie, hoe beter de immuunrespons en hoe groter de bescherming vóór de eerste seksuele contacten.

In de Federatie Wallonië-Brussel wordt gratis vaccinatie (Gardasil 9, 2 doses met een tussenpoos van 6 maanden) aangeboden in het tweede middelbaar (13-14 jaar). In de Vlaamse Gemeenschap wordt het vaccin toegediend in het eerste middelbaar (12-13 jaar).

De inhaalvaccinatie (2 doses) is gratis voor 15- tot 18-jarigen via het Vaccinatieprogramma, of wordt gedeeltelijk terugbetaald in de apotheek. Na 18 jaar wordt het niet meer terugbetaald en zijn er 3 doses nodig, wat een financiële belemmering is. Sommige ziekenfondsen bieden echter een aanvullende tegemoetkoming tot € 150.

Screening op baarmoederhalskanker

Screening op baarmoederhalskanker blijft van fundamenteel belang voor iedereen met een baarmoeder, ongeacht of ze gevaccineerd zijn of niet. Het is gratis voor vrouwen tussen 25 en 64 jaar en moet worden uitgevoerd bij de huisarts of gynaecoloog

• 25-29 jaar: baarmoederhalsuitstrijkje (cytologie) om de 3 jaar. In deze leeftijdsgroep zijn HPV-infecties meestal van voorbijgaande aard. HPV-screening zou veel vals-positieve resultaten opleveren, met onnodige onderzoeken en behandelingen tot gevolg.
• 30-64 jaar: baarmoederhalsuitstrijkje (HPV) om de 5 jaar.

Screening op kanker van de anus, penis, vulva, mond en keel wordt niet systematisch aanbevolen; elk verdacht letsel moet echter medisch worden onderzocht.

Risicobeperking

Condooms verminderen de overdracht van HPV en beschermen tegen andere soa’s, maar bieden geen volledige bescherming: besmetting kan plaatsvinden via onbedekte zones.

Gezondheidsbevordering en bevolkingsgroepen die niet vergeten mogen worden

• De benaderingen van gezondheidsbevordering en relationele, emotionele en seksuele voorlichting zijn onmisbaar om meer kennis over HPV op te doen, stigmatisering en taboes te verminderen, vaccinatie en screening aan te moedigen en sociale ongelijkheden op gezondheidsgebied weg te werken.
• Het is belangrijk om LGBTQIA+-mensen, zoals transmannen (die hun baarmoeder hebben behouden), mannen die seks hebben met mannen (MSM) en non-binaire mensen, te betrekken bij preventie-, vaccinatie- en screeningsboodschappen.
• Er is extra waakzaamheid geboden bij mensen met een verzwakt immuunsysteem, in het bijzonder mensen met hiv, bij wie HPV-infecties langer aanhouden en zich vaker ontwikkelen tot precancereuze en kankerletsels. Voor deze mensen wordt een vaccinatieschema met 3 doses aanbevolen.
• Sociale en economische kwetsbaarheid: aandacht besteden aan zaken die de toegang in de weg staan (kosten, vervoer, medische dekking, gebrek aan kennis van het gezondheidszorgsysteem). Het is uiterst belangrijk om (gratis) vaccinatie in de doelgroep aan te moedigen.
• Toegang tot zorg: informatie vereenvoudigen, ondersteuning bieden bij administratieve procedures, toegang tot gratis/in hoge mate terugbetaalde vaccinatie en screening ondersteunen.
• Overscreening vermijden: het verhogen van de frequentie van screenings, het uitvoeren van screenings buiten het aanbevolen leeftijdsbereik of het gebruik van een dubbele test verhoogt het risico op vals-positieve resultaten, onnodige onderzoeken en behandeling, zonder echt voordeel voor de personen.